पाठ-१
सामाजिकीकरण
(Socialization)
अभ्यासः
अति छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरूः
१. सामाजिकीकरण भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर ः- सामाजिकीकरण भन्नाले मानिसका गतिविधिलाई समाजसँग अनुकूल बनाउने कार्य भन्ने बुझिन्छ।
२. परिवारबाट बच्चाहरूले कस्तो सामाजिक व्यवहार सिक्छन्? कुनै दुईवटा कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर- परिवारबाट बच्चाहरूले भाषा र संस्कार जस्ता सामाजिक व्यवहार सिक्छन।
३. सामाजिकीकरणका दुईवटा तत्वहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर- सामाजिकीकरणका तत्वहरूमध्ये दुई तत्वहरू भाषा र समाजिक अन्तरक्रिया र सम्मान हुन्।
४. सामाजिकीकरणका कुनै दुई माध्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर- सामाजिकीकरणका माध्यमहरूमध्ये दुई माध्यम परिवार र साथीभाइ छरछिमेकी हुन्।
५. सामाजिकीकरणको एक प्रमुख विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर- सामाजिकीकरणको विशेषताहरू धेरै छन्। ती मध्ये एक उल्लेख गर्नुपर्दा सामाजिकीकरण सिक्ने प्रक्रिया हो।
____________________________________________________________
छोटो उत्तर आउने प्रश्नहरूः-
१. सामाजिकीकरणका विशेषताहरुको चर्चा गर्नुहोस् ।
उत्तर- मानिसका गतिविधिलाई समाजसँग अनुकूल बनाउने कार्य नै सामाजिकीकरण हो। यसका विशेषताहरूलाई तल बुँदागत रुपमा उल्लेख गरिएको छः-
- सामाजिकीकरण सिक्ने प्रक्रिया हो।
- जुनसुकै उमेरका मानिसहरू पनि सामाजिकीकरण प्रक्रियामा संलग्न हुन्छन्।
- सामाजिकीकरण साँस्कृतिक हस्तान्तरणको प्रक्रिया हो।
- सामाजिकीकरण समाज र समय अनुसार फरक हुन्छ।
- सामाजिकीकरण प्रक्रियाले व्यक्ति सामाजिक प्राणी बन्छ।
- समाजिकीकरण एक सर्वव्यापी प्रक्रया हो।
- समाजिकीकरणमा विभिन्न निकायहरू संलग्न हुन्छन्।
- सामाजिकीकरणबाट सबै उमेर समूहका मानिसले सामाजिक व्यवहार, मूल्य, मान्यताहरू सिन्दछन्।
- सामाजिकीकरणले व्यक्तित्व विकासमा सघाउँछ।
- सामाजिकीकरणबाट जीवन पद्धतिको तरिकालाई सरल र सहज बनाउँछ।
- सामाजिकीकरणले समाजमा बाँच्ने सीपको विकास हुन्छ।
- सामाजिकीकरणले समाजलाई अनुशासित बनाउँछ।
- भाषा भावना र विचार साटासाट गर्ने माध्यम हो।
- भाषा बिना समाजमा सामाजिक अन्तरक्रिया हुनै सक्दैन।
- भाषाले समाजमा सामाजिक मूल्य मान्यता, रहनसहन तथा संस्कारहरू बोकेको हुन्छ र हस्तान्तरण गर्न सहयोग गर्दछ।
- भाषा बिनाको समाज परिकल्पना गर्न सकिदैन।
- दौतरी समूहमा विद्यालय आवतजावत, खेलकुद, मनोरञ्जनका कार्य गर्दा उनीहरूबिच सहजै अन्तरघुलन हुनुका साथै सामाजिक व्यवहारको आदान प्रदान हुन्छ।
- सहयोग, सहकार्य, मेलमिलापका अभ्यास हुने हुँदा दौंतरी समूह सामाजिकीकरणको एक माध्यम बनेको छ ।
- दौतरी समूहका साथीहरूसँग परिवारका सदस्यहरूसँग भन्दा पनि बढी नजिक भएर अन्तरक्रिया हुने हुँदा यसबाट व्यक्तिले सामाजिक व्यवहार, भाषा, अनुशासन र सामाजिक मूल्यहरू सहज रूपमा सिक्ने गर्दछ। यस किसिमको सिकाइ औपचारिक भन्दा अनौपचारिक र व्यवहारिक हुन्छ।
- दौतरी समूहमा सहभागिता गर्दा व्यक्तिहरूले आफ्ना विचार राख्न, असहमत हुन, सहकार्य गर्न र निर्णय लिन सिक्छन्, जसले स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीबोधको विकासमा सहयोग गर्छ। आदि
|
प्राथमिक निकाय |
द्वितीय निकाय |
|
१. सबै मानिस अनिवार्य सहभागी
हुन्छन्। |
१. सबै मानिस सहभागी नहुन पनि सक्छन्। |
|
२. सामाजिक मूल्य मान्यता, भाषा,
संस्कृति आदि आधारभूत कुराहरू सिक्दछ। |
२. विशेष ज्ञान, अनुशासन र सामाजिक नियम सिक्दछ। |
|
३. यो व्यक्तिगत र भावनात्मक हुन्छ। |
३. यो औपचारिक र पेशागत हुन्छ। |
|
४. परिवार, आमाबुबा, नातागोता आदि
प्राथमिक निकाय हुन्। |
४. विद्यालय, सञ्चार माध्यम, विभिन्न संघसंस्था आदि
द्वितीय निकाय हुन्। |